Gökbilime ister ilgi duyun, ister duymayın, ölmeden önce en azından bu on gök cismini teleskopla görmelisiniz.

1 . AY

Yılın hemen hemen her günü Ay’ı gözlemek mümkün. GüneÅŸin en parlak olduÄŸu saatlerde bile bir dürbünle ay üzerindeki büyük kraterlerin, düzlüklerin ve daÄŸların görülebildiÄŸini unutmayın. 10 cm’lik mercekli bir teleskop okülerinden göreceÄŸiniz görüntüyü unutamayacaksınız.

10cm çaplı, mercekli teleskoptan Ay’ın görünüşü

Yıpranmış bir Ay krateri – Janssen

2 . SATÃœRN

Satürn

Türkçe adı Sekendiz’dir. Uzun süre Arapça ismi olan Zuhal olarak bilindi. Yunanlılar, hasat tanrısı Kronos ile baÄŸdaÅŸtırdı.

En büyük veya en yakın gezegen olmasa da, en tanınandır. Åžekli, nerede ise Gökbilim’in logosu gibidir. Çok ünlü olan halkaları sayesinde, bu gezegenin rakibi yoktur. Yeni teleskop satın alanların hedefledikleri ilk gök cismi olduÄŸundan eminim. 10 cm mercekli bir teleskopta oldukça ufak bir disk ve halkaları görünse de kimseyi hayal kırıklığına uÄŸratmaz. Hava ÅŸartları uygunsa, halkanın iç içe iki halkadan oluÅŸtuÄŸunu fark edebilirsiniz. Uydusu olan Titan’ı da görmeniz kolay ama arka planda fazla yıldız varsa, ayırt etmekte biraz zorlanabilirsiniz. Hiç önemi yok. Halkaları ve sarı rengi size yetecektir. Belki de sıralamada bir numarayı hak ediyor.

3. ÃœLKER KÃœMESÄ° – M45

Sonbahar aylarından itibaren Boğa takımyıldızında gözlenen bu yıldız grubunu şehirde yaşayanların ışık kirliliği nedeniyle fark etmeleri mümkün değil. Ancak şehirden uzak, karanlık gökyüzüne sahip bir köyde geceleyin dikkatinizden kaçamaz. Ayın çapına yakın bir alan kaplayan bulanık lekeyi hemen fark edeceksiniz. Toplam olarak bin yıldızı aşan ve aynı aileye ait bu yıldızların görüntüsü teleskopla çok daha ilginç hale gelir. Mavi renkte olan ve uzay ölçeğinde çok genç olan bu yıldız grubunun, uzun süreli fotoğraflarda görülebilen yoğun bir toz bulutu ile çevrili olduğunu biliyoruz.

Önceleri, bu bulutun yıldız oluÅŸumundan geriye kalan tozlardan oluÅŸtuÄŸu sanılıyordu. Sonradan, kümenin tesadüfen bir toz bulutunun içinden geçmekte olduÄŸu anlaşıldı. Tüm uygarlıkların efsanelerinde yer alır.Yunanlılar, mitolojideki talihsiz yedi kızkardeÅŸin adından esinlenerek en parlak yıldızlara Maia, Alcyone, Sterope, Electra, Celaeano, Merope ve Taygete adını vermiÅŸlerdir. Anneleri Pleione ve babaları Atlas’da kümede yer alır. Arap gökbilimciler Ãœlker’i Süreyya, Ä°ran’lılar Pervin olarak adlandırmıştır.

Gündemdeki yerlerini asla kaybetmediler. Ãœlkemizde, ünlü bir gıda üreticisinin markası olarak karşımıza çıkmakta. Japonya’da Ãœlker, Subaru olarak biliniyor ve ünlü bir otomobil markası. Amblemi de M45 in ta kendisi.

Ülker Kümesi

Kümenin en parlak yıldızı Alcyone’dir. B tipi dev bir yıldız olan Alcyone, 2.85 parlaklığında, örten bir çiftten oluÅŸur. BileÅŸenleri arasındaki mesafe GüneÅŸ ile Jüpiter kadardır. Bunun yanı sıra, Alcyone’neye daha uzaktan üç yıldız daha eÅŸlik eder. Alcyone B, C ve D adını alan yıldızlar sistemi beÅŸli hale getirir.

Alcyone A,B,C ve D

Merope de grubun en parlak yıldızlarından olup, B grubu alt dev sınıfındadır. DeÄŸiÅŸkendir ve deÄŸiÅŸim 0.01 kadir kadardır. Etrafında, gökyüzünde Ay’ın görünen çapına yakın bir alanı kaplayan bir bulutsu vardır. Düğümü andıran bir bölge yıldıza yakınlığından dolayı çok parlaktır ve IC349 olarak adlandırılır.

Merope ve çevresi

Merope ve IC349

Çevresindeki toz bulutunu göremeseniz de, yedi kardeşi ve yanında yüzden fazla mavi yıldızı görmek şart.

4 . ORÄ°ON BULUTSUSU – M42

Ãœlker kümesinin hemen ardından gelen, kış gecelerinin görkemli takımyıldızı Orion’da yer alır. Bu takımyıldızın hançer adını alan kısmında çıplak gözle fark edilen bu bulutsu, güneÅŸ sistemine en yakın olanlardan birisidir. Yaklaşık olarak 1300 ışık yılı mesafedeki bu gök cismine teleskopla baktığınızda, “derin gökyüzü” ne daldığınızı hissedersiniz. Ä°lk olarak Galileo tarafından gözlemlenen ve Trapezium adını alan dört parlak yıldızın ışığını yansıtır. Daha büyük çaplı teleskoplar, Trapezium’un toplam altı yıldızdan oluÅŸtuÄŸunu gösterir. Ä°lginç olan, Galileo’nun notlarında Trapezium’dan bahsetmesine raÄŸmen, bulutsuya deÄŸinmemiÅŸ olmasıdır. Çok geniÅŸ bir alana yayılı olan Orion Moleküler Bulutu’nun bir parçasıdır. Yıldız fabrikası misali, pek çok genç yıldızın doÄŸum yeridir. En çok resmi çekilen gök cismi olma ünvanını taşır.

Orion takımyıldızı ve M42

En azından 10 cm’lik mercekli teleskop veya 8″ lik Newton teleskopuyla görülmeli. Daha büyük teleskoplarda, bulutsudan fışkıran gaz fıskiyeleri de seçilir ve görüntü nefes kesicidir. Resimlerde çok renkli olan M42, gözle bakıldığında siyah-beyaz etkisi bırakır. Bazı gözlemciler yeÅŸilimsi bir renk gördüklerini söylese de, ben bunu farkedemedim.

M42

5 . M13

Birkaç yüz bin yaÅŸlı yıldızın 13 yay dakikası içine sığdığı bir küresel küme. Bir ucundan diÄŸerine 145 ışık yılı mesafe olan bu görkemli oluÅŸum, kuzey yarımkürede rakipsiz. Herkül takımyıldızının içinde yer aldığından en iyi ilk bahar ve yaz aylarında gözlenir. GüneÅŸ sistemi, M13′ün merkezindeki bir yerde olsaydı, gökyüzündeki yıldız yoÄŸunluÄŸu ÅŸimdikinden 500 kat fazla olacaktı. Karanlık bir yerden çıplak gözle bakıldığında, soluk bir yıldız gibi görünür. Yaşının 14 milyar yıl olduÄŸu sanılıyor. Buna göre gökyüzündeki en eski oluÅŸumlardan biridir. Tüm yıldızları yaÅŸlı olan M13′ün içine bu kuralı bozan B grubu, mavi ve genç bir yıldız, ilgi konusu olmuÅŸtur. Barnard No.29 adını alan bu yıldızın küme tarafından kapılmış olduÄŸu sanılıyor. 10 cm’lik mercekli bir teleskopla bakıldığında küresel küme, dumansı bir daire gibi görünür. Yeterince karanlık bir yerden bakıldığında yüzbinlerce ışıklı noktadan oluÅŸan doku görünmeye baÅŸlar. Daha büyük – örneÄŸin 12″ lik bir Newton – teleskopla bakıldığında bu bulutsu tam olarak çözümlenir ve gözünüzü uzun zaman okülerden ayıramazsınız. 1974 yılında, Arecibo gözlem evinden uzaydaki diÄŸer olası akıllı uygarlıklarla iletiÅŸim kurmak amacıyla gönderilen ilk sinyalin hedefi olmuÅŸtur.

Herkül ve M13

M13

6 . HALKA BULUTSUSU – M57

Çalgı takımyıldızında yer alan bu küçük gezegensi bulutsuyu listeye almamak haksızlık olurdu. Bize çok daha yakın olan gezegensi bulutsular olmasına raÄŸmen, en bilineni M57′dir. Halka ÅŸeklinde görünse de gerçek ÅŸeklinin bir balona benzediÄŸi düşünülüyor. Bu oluÅŸuma kutup bölgesinden baktığımızdan, halka ÅŸeklinde görüyoruz. Ancak baÅŸka bir görüşe göre bu bulutsu silindir ÅŸeklinde. Biz, bir tünelin içine bakar gibi ona tam tepeden bakıyoruz.

Çalgı Takımyıldızı ve M57

M57 detay

M57

Gezegensi bulutsular, yıldızların son evrelerinde oluÅŸmakta. M57′nin merkezinde ana yıldızın patlamasından sonra geriye kalan büzüşmüş 15. kadirden bir beyaz cüce yer almaktadır. Çapı, Dünya’nın çapına yakın olmasına raÄŸmen sıcaklığı 100,000 ºK ve parlaklığı GüneÅŸ’e yakındır. SoÄŸumaya baÅŸlayıp, birkaç milyar yıl beyaz bir cüce, ardından siyah bir cüceye dönüşeceÄŸi tahmin ediliyor. Ä°lginç olan diÄŸer bir yanı da, GüneÅŸ’in uzak bir gelecekte, benzer bir havai fiÅŸek gösterisinin ardından oluÅŸturabileceÄŸi gezegensi bulutsu hakkında bir fikir vermesi. 10 cm. çapında mercekli teleskop ve basit bir gök haritası ile M57 bulmak oldukça kolaydır. Duman halkasını andıran ÅŸekli çok net görülür. 12″ ve daha büyük teleskoplarda halka çok güzel görünür ve dış kısımlarında hafif bir renklenme fark edilir. Merkezdeki beyaz cüceyi amatör teleskoplarla görmek çok zor olsa da, CCD kameralarla çekilen resimlerde kolaylıkla görülebilir.

7 . JÃœPÄ°TER

Gezegenlerin en büyüğü. Geri kalan gezegenlerin toplamından daha büyük kütleye sahip bu dev, ilk kez Galileo tarafından gözlenmiÅŸtir. Parlak bir yıldız gibi görünse de basık bir disk ÅŸeklinde olduÄŸunu fark ettikten sonra etrafındaki 4 yıldızın yer deÄŸiÅŸtirdiÄŸini belirledi. Geceler boyu bu yıldızların konumunu kaydettikten sonra bunların Jüpiter’in uyduları olduÄŸunu anladı. BaÅŸ döndürücü bir hızla döndüğünden bir günü 9 saat 55 dakikadır. GüneÅŸ’ten aldığının iki katı fazla enerji yayar. %90 Hidrojen, % 10 Helyum’dan oluÅŸur. Dış görünümünü çeÅŸitli renkte bulut kuÅŸakları belirler. Bu bulutlar GüneÅŸ’ten gelen mor ötesi ışınların etkisiyle renklenirler. En belirgin olanlar ekvatorun iki tarafında yer alır. Bu kuÅŸakların arasında en ilginç oluÅŸum “Büyük Kırmızı Leke”dir. Rengi zaman zaman koyulaşıp açılan bu oval bölgenin çok büyük bir tayfun olduÄŸu sanılıyor. 1930′lu yıllarda gözlenen üç beyaz oval bölge birleÅŸerek, günümüzde de gözlenen yeni bir kırmızı leke meydana gelmiÅŸtir.

Jüpiter’in bugüne kadar bulunmuÅŸ irili ufaklı 63 adet uydusu vardır. Bunlardan 47 tanesi, 10km’nin altında iri kayalardır. Ancak 4 tanesi, güneÅŸ sistemindeki en büyük uyduları arasında yer alır. En büyük uydusu olan Ganymede’nin çapı Merkür’den büyüktür. DiÄŸer uyduları Ä°o, Calisto ve Europa’dır. Ä°o, güneÅŸ sisteminin en aktif volkanlarına sahiptir. Europa’nın kalın buz tabakalarının altında, tuzlu bir okyanusun olabileceÄŸi düşünülüyor.

Uygarlıkların mitlerinde daima baÅŸroldedir. Türkçe adı Erendiz’dir. Uzun zaman yurdumuzda Müşteri olarak bilindi. Kare bulmaca meraklıları dışında, bu isimleri bilen pek kalmadı. Sümer ve Babil mitolojisinde, tanrı Marduk olarak karşımıza çıkar. GüneÅŸ etrafındaki dönüşünü 12 yılda tamamlaması, burçlar kuÅŸağının 12 bölümlü olmasına neden olmuÅŸtur. Yunan mitolojisindeki Olimpus’un mutlak hakimi Zeus, Jüpiter’le özdeÅŸtir. Cermen ve Ä°skandinav mitlerinde Thor adını alır. Hint mitolojisinde de tanrıların eÄŸitmeni olan Briashpati veya “Büyük Guru” olarak bilinir.

Jüpiter

10 cm’lik mercekli teleskopla Jüpiter’in ekvatorun iki yanındaki bulut kuÅŸaklarını, kutuplardaki basıklığı ve en büyük 4 uydusunu görmek kolaydır. Havanın durgun ve görüşün iyi olması halinde kırmızı lekeyi ve uyduların Jüpiter’le GüneÅŸ’in arasından geçiÅŸi sırasında gezegen üzerine düşen karanlık gölgesini görmek mümkündür. Daha büyük çaplı teleskoplar bulut kuÅŸaklarının girift yapısını gösterir.

8 . KUÄžU – M17

Yay takımyıldızıda yer alır. İçinde yer alan yıldızların ışığını yansıtır. At nalı, Omega veya güney yarı kürede ıstakoz adı ile de bilinir. Gerçek rengi kırmızı da olsa teleskopla bakıldığında bunu fark etmek mümkün deÄŸildir. Kızıl ötesi filtre kullanıldığında daha belirgin hale gelir. Toplam kütlesi GüneÅŸ’in 800 katı kadardır. Mesafesi 5,000 – 6,000 ışık yılı, toplam geniÅŸliÄŸi 40 ışık yılıdır. Åžartların uygun olması halinde çıplak gözle 6. kadirden bir leke olarak görülür.

M17 ve çevresi

KuÄŸu bulutsusu – M17

Bu cismi gözleyebilmek ve etkilenmek için 12″ ve üzerinde aynalı teleskop gerekir. CCD ile çekilebilecek resimler gözün görmediÄŸi ince detayları da ortaya çıkarır. Derin gökyüzü fotoÄŸrafları çekmek isteyen “acemi” ler için çok iyi modellik yapan bir bulutsudur.

9 . MERÄ°H

Tükçe adı Sakit’tir. Araplar, bu gezegeni El-Mirrih olarak adlandırmıştır. Buradan da, dilimize Merih olarak geçmiÅŸtir. Günümüzde Merih unutulmaya yüz tutmuÅŸ, Mars adı daha çok kullanılır olmuÅŸtur. Kızıl renginden dolayı eski Roma’da savaÅŸ tanrısı ile baÄŸdaÅŸtırıldı. Babil’de bu gezegen ateÅŸ, savaÅŸ ve yıkım tanrısı Nergal ile özdeÅŸleÅŸti. Yunanlıların Ares’i de aynı özellikleri taşır. Dünyamızın yakın komÅŸusu ve robotların artık yerleÅŸik olarak araÅŸtırma yaptığı, yüzeyi en iyi bilinen gezegendir. Merkür’den sonra en küçük gezegendir. Çapı, Dünya’nın yarısı kadar, alanı da Dünya’daki karaların toplamı kadardır. Kızıl rengi, onun hemen fark edilmesini saÄŸlar. Bize mesafesi çok deÄŸiÅŸtiÄŸinden, parlaklığı +1.8 ila -2.9 arasındadır. 2003 yılının 27 AÄŸustos gününde yerküreye en yakın konumlarından birine geldi ve 55,758,006 km ile 60,000 yıllık rekoru kırıdı. Bu yaklaÅŸmadan sonra, ÅŸehir efsaneleri arasındaki yerini aldı. Düzenli olarak her yıl 27 AÄŸustos günü Merih’ın Ay kadar büyük görüleceÄŸi tarzında e-Postalar yollanmaya ve basında yazılar çıkmaya baÅŸladı. Her halde, bir süre devam eder.

Mars

Ä°ki küçük uydusu vardır : Phobos ve Deimos. Phobos korku, Deimos dehÅŸet anlamına gelen sözcüklerdir ve Ares’in oÄŸullarının adıdır. Bu uyduların Merih tarafından kapılmış olan iki Truva’lı asteroid olduÄŸu sanılıyor. Phobos’un yörüngesi – gezegene yakınlığı nedeniyle – sürekli olarak alçalmaktadır. 50 milyon yıl sonra ya Merih’in yüzeyine çakılacak ya da yerçekimi nedeniyle parçalanarak Satürn gezegenin halkasına benzer bir halka oluÅŸacaktır. Yüzeyi daÄŸlar, kanyonlar, volkanlar ve kraterlerle örtülüdür. Belirgin iki kutup bölgesi vardır. Bu kutuplar karbon ve su buzu ile kaplıdır. Bunlar mevsimlere uygun olarak geniÅŸleyip daralır. Sıcaklık kışın kutuplarda -140 ºC’ye iner. Yaz mevsiminde ekvatorda +20 ºC’ye kadar çıkabilir. Bir yılı, 780 gündür. Merih günleri, sol olarak adlandırılır ve bir sol 24 saat 39 dakikadır. 19. yy. gökbilimcilerinden Schiaparelli, 22 cm lik teleskopuyla Merih’in haritalarını çizdi (Schiaparelli’nin Haritası). Gezegen yüzeyinde, kanalı andıran pek çok iz gördüğünü zannetti ve bunları çizimlerine yansıttı. Daha sonra Pecival Lowell daha da ileri giderek, kanalların gezegenin doÄŸal ÅŸekilleri olmadığını, akıllı varlıklar tarafından inÅŸa edildiklerini iddia etti (Pecival Lowell’in Haritası). GeniÅŸ halk kitleleri, pek de bilimsel olmayan bu yaklaşımdan çok etkilendi. 1909 yılında Fransız gökbilimci Flammarion, 840 mm’lik bir teleskopla gezegeni inceledi. Merih’te kanal olmadığını bildirdiÄŸinde, pek çok kiÅŸi hayal kırıklığına uÄŸradı. Günümüzde, fotoÄŸraflara bakarak, yüzler, piramitler, hatta ÅŸehir kalıntılarının izlerini görenler var. Bunlara eÅŸlik eden, karmaşık komplo teorileri de eksik deÄŸil.

Merih’te hayat olup olmadığı tartışılıyor. Ä°leriki yıllarda gönderilecek yeni robotlar bu soruya mutlaka kesin cevabı verecek ve belki de Dünya dışında ilk canlı organizmaların varlığı kanıtlanacaktır.

10 cm’lik mercekli bir teleskopla bakıldığında Merih’in karlı kutuplarını görmek mümkün. Yüzey ÅŸekilleri de – görüşün iyi olması kaydıyla – fark edilir. Daha büyük teleskoplarla, pek çok ÅŸekil belirgin hale gelir, hatta gezegendeki dev kum fırtınaları görülebilir. Ay dışında, yüzey ÅŸekilleri amatör bir teleskopla görebilen tek güneÅŸ sistemi üyesi olması, onu listeye almamız için yeterli bir sebep.

10 . ANDROMEDA GÖKADASI – M31

Çıplak gözle görülebilen en uzak ve en büyük gök cismine yer vermemek haksızlık olurdu. Bu nedenle 10 numaraya M31′i layık gördüm. Bu gökadadan ilk olarak, Ä°ran’lı gökbilimci Abdülrahman El Sûfi bahseder. 940 yılında kaleme aldığı “Sabit Yıldızların Kitabı” adlı çalışmasında, M31′i “küçük bulut” olarak tarif eder, ayrıca ÅŸekli ile ilgili çizimler ilave eder. Önceleri, Dünya’ya en yakın olan gaz bulutlarında biri olduÄŸu düşünüldü. Daha sonra, tayf özelliklerinden dolayı büyük bir yıldız topluluÄŸu olduÄŸu kanısına varıldı. Teleskopların büyük çaplara ulaÅŸması sayesinde ve gökyüzü fotoÄŸraflarının yardımı ile, içinde yer aldığımız Samanyolu gökadasına en yakın gökada olduÄŸu anlaşıldı. Ãœnlü Ä°ngiliz gökbilimci Sir William Herschel, uzaklığının Sirius-GüneÅŸ arası mesafenin 2000 katını aÅŸmadığını öne sürdü. Edwin Hubble’ın 1930 lu yıllarda, M31′deki bir sefeid yıldızından yola çıkarak yürüttüğü tahmin, bugün kabuledilen mesafenin yarısı kadardı. Yeni ölçümlere göre, M31, 2.4 ila 2.9 milyon ışık yılı mesafede.

Kesin bir bilgi olmamakla birlikte, Andromeda gökadasının alanı, Samanyolu gökadasının iki katı kadar. Ama bu nedenle komplekslere kapılmayalım. M31′in yıldız yoÄŸunluÄŸu, bize göre az olduÄŸundan, kütlemiz, M31′in iki katı. Bize 1.9 trilyon yıldız var. Onlarda sadece 1.23 trilyon. Kısacası, daha kalabalık bir gökadada yaşıyoruz.

Andromeda Takımyıldızı

Andromeda gökadası gökte çok büyük bir alanı kaplar. NOAO’nun web sayfasında bu mukayese yapılmıştır. GörüleceÄŸi gibi, yaklaşık olarak içine 5 adet dolunay sığdırılabilir. Ne yazık ki, bizden çok uzak oluÅŸu, M31′i oldukça sönük hale getiriyor. Buna raÄŸmen, karanlık bir gecede, çıplak gözle görülür. Dürbünle bakıldığında, elips ÅŸekli belli olmaya baÅŸlar. Küçük teleskoplarda elipsin ÅŸekli iyice uzar ve iki uydu galaksi (M32 ve M110) görünür hale gelir. Büyük amatör teleskoplarda gökadanın spiral kolları ve karanlık gaz bulutları seçilir. M31′e bakarken, gökadamıza oradan bakanların neler düşündüğünü tahmin edebilirsiniz.

M31′den bir bölüm – Çekirdek ve karanlık gaz bulutları

M31′in uydusu M110

Bu on baÅŸlık tamamen kiÅŸisel tercihler. Åžu anda, çoÄŸunuzun ” Olur mu? … yi unutmuÅŸ”, veya “Bu ne kısa bir liste böyle?” diyeceksiniz. Kesinlikle haklısınız. Ben de, sizler gibi büyük listeyi görmeye çalışanlardanım. Ne mutlu bize ki, listenin sonu yok.

Resimlerin tümünü TekirdaÄŸ’ın Çerkezköy ilçesinden, kendim çektim. Elbette, internette bu fotoÄŸrafları soluk gölgeler gibi gösterecek sayısız resim var. Onları kullanmayı doÄŸru bulmadım. Kanımca, evren denen sonsuz mekanda, benim gibi, sayısız amatöre yer var.

Ä°shak Benbanaste
Kaynaklar : NGC Online, SEDS, Wikipedia, Hallo Northern Sky Planetarium