*This article was translated from original source, Tom Trusock's Small Wonders series under the author's permision. To get the original link please click to this text
Bu makale Tom Trusock 'ın Small Wonders yazı dizisinden orjinal çeviriridir. Makalenin orjinaline ulaşmak için buraya tıklayabilirsiniz.
Derin Uzay Yolculuğu - Büyük Ayı Takım Yıldızı(Ursa Major)
Tom Trusock 3/06
Büyük Ayı Geniş açı
Bu ay ki takımyıldızımız kuzey yarım kürede yaşayan herhangi bir gök tutukunu için oldukça tanıdıkdır. Tarih boyunca Büyük ayı gece gökyüzünde bilindik şekli ile çok iyi tanınan bir takımyıldızdır. Takım yıldız; Ayı, 3 Avcı ve bir Ayı, Pulluk, Bir Ayı ve Araba gibi farklı isimler(Ayrıca Ayı olarak adlandırıldığından bahsetmişmiydim ?
) almıştır. Büyük kepçe olarak adlandırılan gök dizilimi herhalde gece gökyüzündeki en bilindik şekillerden biridir. Büyük Kepçe gökyüzünde diğer takımyıldızlara bizi ulaştıran bir yol işareti görevi görür ayrıca kendiside başlı başına bir açık yıldız kümesidir. Collinder 285 yada hareket eden büyük Ayı grubu olarak da adlandırılan büyük kepçe 5 adet merkezi yıldızı ile bizden 70 IY ötelerde konumlanmıştır. CR285 en iyi çıplak gözle izlenmelidir.
Bu ayki bir çok hedefimiz dürbünlerin görüş sınırı içindedir.
Büyük kepçe gökyüzü tutkunları için bir bereket boynuzu gibidir. Samanyolundan ötelerde gökyüzünde 1280 derecelik bir alan kaplayarak uzayda gökadalar arası derinliklere bakabileceğiniz devasa bir gök parçasıdır. Büyük Ayı sürpriz olmayan bir şekilde gökadalar ve gökada kümeleri bakımından zengindir. Fakat aynı zamanda bir sürü ilginç gökcismine evsahipliği yapmaktadır; 20 kadirden parlak binlerce gökada(daha gerçekçi bir ifade ile 15 kadirden parlak 812 gökada ve 12 kadirden parlak 56 gökada), 7 adet Hickson Gökadalar Kümesi, 327 tane Abell gökadalar kümesi, 641 adet Kuazar (en parlak olanı MKN 421 gökyüzünde 11sa 05dk , +38derece 11dk koordinatlarında ve parlaklığı 13.5 dir), 2 adet gezegenimsi bulutsu, 9 adet difüz bulutsu ve 1 adette küresel küme(palomar 4) olarak sayılabilir.
Büyük Ayı 'da dikkat edilmesi gereken bir kaç adet yıldız bulunur. büyük kepçenin(UMa) dışındaki Lalande 21185 adındaki kızıl cüce, 7.49 kadir parlaklıkda ve yanlızca 8.1 IY ötelerde bize en yakın 4. yıldızdır.
Lalande 21185 kuzey yarı küreden gözlenebilen en parlak kızıl cücedir.
UMa aynı zamanda 6.45 kadir parlaklıkda ve bizden 28 IY uzaklarda bulunan Groombridge 1830 adlı bilinen 3. en yüksek
özdevim hızına sahip yıldızdır. Groombridge 1830 bir popülasyon II yıldızı olarak neredeyse gökadamızdaki küresel kümeler kadar yaşlıdır. Büyük ayı'daki bir diğer ilginç yıldız da yörüngesinde bir sürü güneşsistemi dışı gezegen barındırabileceğinden şüphe edilen 47 Ursae Majoris dir.
Büyük Ayı toplamda 7 adet Mesier gökcismini barındırır, 6 tanesi görsel olarak ilginç cisimlerdir.(gerçi çift yıldız gözlemcileri bize yan bakacaklardır ama biz M40'ı bu sefer sallayacağız
)
Büyük Ayı 12sa 36dk 49.4000s +62d 12' 58.000" koordinatlarındaki ilk Hubble Derin Alan görüntüsünün alındığı bölgeyi içerir, bu daracık pencere(neredeyse kol mesafesinde tutulan bir pirinç tanesinin kapladığı alan kadar) Hubble Uzay Teleskobuna 10 günlük pozlama süresince yaklaşık 1500 gökadayı aynı karede fotograflama imkanı vermiştir. Bu fotoğrafda Hemen hemen herşeyi görebilirsiniz (Eğer geniş bantlı internet bağlantısına sahip iseniz bu makalenin sonundaki "Hubble Derin Alanına Bakış" adlı linki bir inceleyin)
Yukarıda Büyük kepçedeki yıldızların adlarını görebilirsiniz
Derinlere gitmeden evvel öncelikle büyük kepçenin aslını oluşturan bir kaç temel yıldıza göz atalım. Kulpdan başlarsak elimizde isimsiz kıvrımı oluşturan Alkadi ve sonrasında gökyüzünün çıplak gözle belirgin çift yıldızı Alcor ve Mizar durmaktadır. Kepçeye doğru aşağılara inersek Alioth 'a varırız ve biraz daha ilerisinde kepçenin kasesini oluşturan ilk yıldız olan Megrez 'e ulaşırız. Aşağıdaki ilk yanda Fekda(Phecda) ve ardından Merak ile Dubhe gelir. Bir gökyüzü çırağının ilk öğrenmesi gereken şey ise Merak ve Dubhe 'yi birleştiren çizgiyi izler isek Küçük ayı 'daki kuzay yıldızı Polaris(kutup yıldızı) 'e ulaşılır.
Bir çok farklı kaynakdan okuduklarım, hep bir sürü medeniyet ve kültürlerde Alcor ve Mizar 'ın göz bozukluğu testi için kullanıldığını tarif etmektedir. ama bu beni bir parça hayrete düşürdü, zira hiçbir zaman bu ikiliyi zor ayrılabilir bulmadım.
Samimiyetle söylersem Büyük ayı üzerine bir gök turu yazmak için göz korkutucu bir takımyıldızdır. O gerçekten büyük ve en mütevazı teleskoba sahip gözlemciler için bile düzinelerce gökcismi bulunmaktadır. Bu sebepten mümkün olduğunca en parlak ve en ilgi çekici olanlara konsantre oldum ve bir alanı atladım ki Walter Scott Houston 'ın da "Gecenin Kasesi" olarak adlandırdığı bizzat Büyük kepçenin kasesidir.
Bu ay ki makaleyi bitirdiğinizde tekrar kasenin kendisini incelem için vakit harcayacağınızı düşünüyorum. Orta boy bir teleskop için bir sürü hedef bulacaksınız ve bu makalenin sonunda kasenin içinde veya etrafında bulunan bir kaç parlak gökadanın listesi ve haritasını vereceğim.
Kasenin altı için bulucu haritası
Bu geceki turumuza Phecda ve Merak 'ı birleştiren hat olan kasenin altından başlayacağız. Phecda 'nın güney doğusuna doğru (tutamağa en yakın kasenin altındaki yıldız) bu gecenin ilk Mesier cismini bulacağız.
Merchain tarafından keşfedilmiş olan M109 Messier tarafından bilinmesine karşın 20. yy ortalarına kadar ünlü mesier listesine dahil edilmemişti. Messier'in orjinal listesi 103 hedeften oluşur ve bazılarıda şüphelidir.(M40 çift yıldızı ve M102 kayıp messier)
M109 resim hakları Jason Blaschka 'a aittir
Jason Blaschka 'nın bu M109 fotoğrafı çarpıcı olsada en büyük teleskoplar ile şimdiye kadar gördüğüm halindeki kadar çarpıcı değil. Bazı nitelikleri yerinde duruyordu
-4'' lik teleskobum ile iyi hava koşullarında gökada Yıldız Savaşlarının Tie Fighter 'ını andırıyordu- merkezi hat belirgindi. ama ufak açıklıklara sahip teleskoplar ile sarmal kollar ile ilgili bir ipucu yakaladığım çok az olmuştur.
M 109 çizimin hakları Jay Michaels 'a aittir
Jay Michaels in güzel çizimi ile iyi bir gecede 8" ila 10" lik bir teleskop ile M109 'a bakınca nasıl göreceğinizi örneklenmiş.
Bu alanda bulunurken bir ara da M109 'un bir derece güneyinde bulunan NGC 3953 'e bir gözatın.
Kasenin altındaki çizgide ortalardan biraz yukarılara ve bir parça da güneye ilerler iseniz hoş bir küme oluşturmuş olan NGC 3718, NGC 3729 ve bu ayki çetin hedefimiz Hickson 56 'ı bulabilirsiniz.
Görsel olarak 3718 ve 3729 orta güçde bir büyütme ile aynı görüş alanında bulunacaktır. Ben 3718 'in 3729 'a göre 3 kat daha büyük olduğunu farkettim ama benim gözüme göre iki gökada da benzerdir. Daha büyük teleskoplarda ikisininde(eğer sönük ise) merkezi ve dağınık bir halesinin olduğunu farketmiştim. Bir parça sağında Hickson 56 'ı bulacaksınız ama ona birazdan geri döneceğiz.
Alttaki işaretçi yıldız Merak'a doğu geri dönün ve daha düşük büyütmeli bir göz merceği ile beraber gök'ün garip bir çiftine denk geleceksiniz.İlk görüntüye giren M97 - Baykuş bulutsusu olacaktır. Merchain tarafından 1781 de keşfedilmiş olan bir gezegenimsi bulutsu olan M97 'yi lakabını gerçekten anımsatarak hak eden bir kaç gökcisminden biri olarak bilirim.
Ufak teleskoplarda bile (iyi gözlem koşullarında) Baykuşun gözlerini oluşturan iki karanlık noktayı görebilirsiniz. O oldukça büyük olmasına karşın yüzey parlaklığı çok azdır. Bazı gözlemciler yüzü oluşturan dairenin önünde mavi ve yeşil renkler gördüklerini iddia etmektedirler, mükemmel gözlem koşullarına sahip olan gecelerde büyük bir teleskop ile yeşilin izine rastlasamda çoğunlukla basitçe gri olarak görünmektedir.
Fotograf hakları Rick Krejecki 'e aittir.
Rick Krejecki 'nin M97 fotografı çarpıcıdır. kişisel web sitesinde tam çözünürlüklü bir resme bakabilirsiniz. (
http://www.ricksastro.com/DSOs/owl_XT_xscope.shtml) yanlızca arka plandaki ufak gökadaları sayarken bile bir miktar vakit öldürebilirsiniz. Devasa teleskoplar ile bunlardan bir kaçının gözle görülüp görülemediğini merak ediyorum.
Eğer ekstra-galaktik bir hedefe bakmak ister iseniz fazla ötelere gitmeyin. Sadece Merak 'ın biraz daha yakınlarına doğru baktığınızda yandan görülen çubuklu gökada M108 'i bulacaksınız. Bu hedef için farklı büyütmelerde bir miktar vakit harcayın. Her hangi bir beneklilik/alacalık görüp göremeyeceğinize yada dış halenin izine rastlayıp rastlayamayacağınıza bir bakın.
M108 ve M97 resim hakları Tom Nicolades'e aittir.
Tom Nicolades in bu hoş fotografında çürük çarık bir M108 ve elektrik mavisi M97 aynı karede ve düşük büyütmede (1 dereceden fazla FOV/görüş alanında) görülmektedir. İkiside aynı görüş alanında görülebilmektedir.
NGC 2841 Bölgesi
Buralardayken, kasenin ön ayaklarından aşağılara zıplayalım ve 2841 'e kısa bir göz atalım. 9.2 kadir parlaklıktaki bu gökada orta boylu teleskoplar için çok hoş gümüşi bir ışıma verecektir. Oldukça parlak olan bir çekirdeği belirgin derecede sönük hale izlemektedir. Eğer daha büyük bir teleskobunuz varsa gökadanın bir kenarında halesinde sert biçimde sönükleşen bir toz şeridini arayın.
M81 ve M82 Resim hakları John Moody 'e aittir.
2841 ile işiniz bittiğinde Büyük ayının iki adet nadide parçası olan M81 ve M82 'ye ilerleyelim.
M81 / M82 bölgesi
M 81 ve 82 ufak dürbünler için bile görülebilen oldukça ilginç gökada çiftleridir. yanlızca 3/4 derece ayrık olan eşler geniş açılı teleskoplar ile harika bir çift oluşturur. Bode tarafından 1774 yılında keşfedilmiş olan çift bir birinden ancak bukadar farklı görülebilecek bir galaktik morfolojinin örneğidir. İkiside 10 milyon IY ötede bulunan M81 grubu olarak adlandırılan ufak bir gökadalar grubunun üyesidir. Bu yüzden ilk olarak M81 den başlamayı münasip görüyorum. Ufak teleskoplarda M81 parlak bir oval fakat daha geniş teleskoplarda ise gökadanın sarmal yapısı belirgin olmaya başlar. M81 ikili arasında açık ara en büyük ve parlak olanıdır. ve uzun pozlamalı fotograflarda klasik sarmalları gözlenir. M82 buna mukabil olarak hırpalanmış şekilsiz görüntüsü sanki geçmişdeki göksel bir kapışmanın kaybedeni olduğu izlenimini yansıtmaktadır. Benim 18" lik teleskobumda köşesinden üçde birine kadarlık olan kısmı bir kenarından eğrilmiş iken diğeri açıkca alacalı olarak ayrık gözükmektedir. M81 'den oldukça sönük olmasına karşın görsel olarak ben M82 'yi daha ilginç buluyorum.
Hiçbirşeye değmese bile, bu Derin Uzay Gözlemcileri tarafından içinde renk görüldüğü iddia edilen DSO(derin uzay cisimleri) lardan biridir. ama görebileceğinizi düşünerek hemen şu 80mm lik dürbünleri almayın. Arizona daki 30" lik teleskop imkanına sahip olan bir arkadaşım kırmızı yada pembe renkler gördüğünü tanımlarken, 25" lik bir teleskop ile yaptığım gözlemde bunu görebilmiş değilim. Bunun çok iyi bir gece, iyi bir optik ve ona yöneltebileceğiniz kadar büyük açıklığa sahip bir teleskoba bağlı olduğunu düşünüyorum.
Yeise kapılmayın - gerçi renkli yada renksiz, benim fikrime göre M82 gökyüzündeki en ilginç gökcisimlerinden birisidir. Ufak teleskoplarda bile bu ikili çarpıcıdır ve en az optik yardımla bile karanlık yerleden kolayca yakalanabilir.
Resim hakları Carol Lakomiak 'a aittir.
Carol Lakomiak 'ın bu alandaki çizimi büyükçe bir dürbün yada ufak bir teleskop ile ne görüleceğine güzel bir örnektir.
Bu alandaki çizelgeye dikkat edeceğiniz gibi bu bölgede bir çok sayıda hedef vardır. - bu alanda keşif için bir kaç dakika harcayın - NGC 3077 , 2976 ve IC 2574 'e bir göz atın. Büyük teleskoplar ile NGC 3077 ve 2976 'nın ufak teleskoplarda M81 de gördüklerimi andıran benzerlikleri olduğu dikkatimi çekti. Yıldız gözlemciliği yaparken ve bunun gibi gökcisimlerine rastladığımda M81 'i bulmayı çalışmak çok şaşırtıcı gelmektedir. Her zaman beklentilerinizi sahip olduğunuz teleskobun açıklığı seviyesinde tutun.
Büyük Ayıdaki ihtimalleri henüz kapsamaya başlamadık ama bu gece için daha basit bir pitstop yapacağız ve ardından 2 Çetin hedefi tanıtacağız.
M101 Bölgesi
Kepçenin üzerine doğru kafanızı kaldırın ve geriye tutamağa doğru M101,
Fırıldak (Pinwheel) Gökadasını bulacaksınız. Mechain tarafından 1781 de keşfedilmiş olan gökada büyük teleskop sahipleri için görkemli sarmal kolları ve kollardaki benekli yapılar ile gerçekten görülmeye değer bir hedeftir.
M101 biraz dağınık önyüzü bize dönük fakat ufak teleskoplar için bir parça zorlayabilecek bir gökcismidir. Gökadayı ararken gökyüzünde Ay'ın kapladığı alanın 2/3 ü kadar geniş bir cismi arayacağınızı aklınızdan çıkarmayın, yanlız yüzey parlaklığı çok sönükdür. bu yüzden arka plandan kademeli olarak parlaklığı artarak sıyrılan bir gökcismine bakınmalısınız.
Bu gökada, devasadır. bazı kaynaklar onun 170 000 ila 190 000 IY genişlikte olduğunu savunurken, 25 milyon IY uzaklıktaki gökada aynı zamanda bilinen en harikulade ve yoğun yıldız oluşum bölgelerine evsahipliği yapmaktadır.
Birçok bu devasa yıldız oluşum bölgeleri başlı başına NGC kataloglarına girebilecek kadar parlaktır.
-NGC 5441, 5447, 5450, 5449, 5451, 5453, 5458, 5461, 5462, ve 5471-
NGC 5471 ise M101 içindeki en parlak ve büyük HII yıldız oluşum bölgesidir. Samanyolundaki bilinen herhangi bir bölgeden çok daha büyüktür(ve 5471B olarak adlandırılan bir hipernovaya ev sahipliği yapmış olduğu önerilmektedir.) Bu bölgeler büyük teleskoplarla gözlemlenebilmektedir ve hernekadar, sahip olduğum 18" Obsession teleskobumda kullandığım 180x büyütmeye sahip 13t6 nagler gökada avcısı gözmerceği ile yüksek büyütmeler kullanıyor olsam da, Gökadanın detaylı yapısı sebebiyle sizin için en iyi sonucu veren yüksek yada zayıf büyütmeler arasında en iyisini bulmak için bir miktar zaman harcayın.
Bazı parlak HII bölgelerine göz atmadan geçmeyin. resim üzerine bindirilmiş olan 5450 ve 5447 ye dikkat edin, 5447 , 5450 nin güneyindeki bölgedir.
M101 'de ki HII bölgeleri
M81 gibi M101 de kendi gökadalar kümesinin baskın bir üyesidir. bu yüzden bu alanda gezinirken görüntüye giren diğerlerine bir göz atın. Parlak olan NGC 5474 ve NGC 5473 olanların yanızıra bu alanda bir çok gökada da bulunmaktadır.
M101 resim hakları James Jacobson 'a aittir.
Çetin Hedefler
Büyük Ayı 'da Çetin Hedefler başlığı altında değerlendirilmeyi hak eden bir sürü hedef bulunmaktadır. 6 adet Hickson grubu, Palomar 4 küresel kümesi ve oldukça parlak bir Kuazar ilk anda akla gelenlerdir.
Kuazarlar görünüşleri için söylenemesede asıl nitelikleri bakımından ilginç cisimlerdir. ve Palomar 4 karanlık yerlerden büyük teleskop için ulaşılabilir bir hedeftir. Fakat ben yinede gökada gruplarını avlamayı öneriyorum. Ve bu fikrim üzerinden sizlere Büyük Ayıdaki Çetin Hedefler olarak iki adet en parlak Hickson Gökadasını sunmak istiyorum. - Hickson 56 ve Hickson 41 -
Hickson 56 Bulucu Haritası
Hickson 56 daha evvel ziyaret ettiğimiz gökada çifti NGC 3729 ve 3718 'in bir miktar güneyinde bulunmaktadır.
Hickson 56, NGC3718 'in güneyinde yeralmaktadır.
Yukarıdaki resimde Hickson 56 'nın bulunduğu yere dikkat edin.
H56 'nın(tümü görünmüyor olsa da) parlaklıkları 16.2 ila 15.8 kadir arasında değişen 5 adet üyesi bulunmaktadır ve tüm üyeleri (en büyükleri 1.3x.2 Yay-saniye olan) cılız gökcisimleridir. Bu yüzden dikkate değer bir açıklığa sahip olan büyükçe bir teleskop ile iyi gökyüzü koşullarında gözlem yapın.
Härskiänsaari, Ruokolahti, Finlandiya 'dan Iiro Sairanen 16" Newton tipi teleskobu ile Hickson 56 'yı gözlemledikten sonra aşağıda görülen çizimi ile gördüklerini tasvir etmiş.
Iiro Sairanen 'in gözünden Hickson 56
Bu ay ki bir diğer Çetin Hedefimiz ise Hickson 41 kümesidir.
Geniş Alan Haritası
Hickson 41 bir parça daha zor bir hedeftir ama daha parlaktır. Yukarıda verilen haritalar ile uyumsuzluk gösterdiğine dikkat ettiniz mi.
referans olarak DSS 'in resimlerine bakınız. Bu bölgede parlaklıkları 14.6 ila 18.1 kadir arasında değişen 4 adet üyesi bulunur ve en büyükleri 1.5x2 yay-saniye kadar genişliktedir.
Alvin Huley 22" lik f4,1 dobson teleskobu ile 528x ve 377x büyütmelerde Hickson 41 'in 4. üyesini yakalamayı başaramamış.
Ben ise 18" f4,5 teleskobum ile garajımın önünde grubun 4 üyesinden yanlızca üçünü yakalayabildim. Ama tabi ki bazı şartları yerine getirerek:
Başımın üzerini bir havlu ile sararak tüm dış kaynaklı ışık kirliliği sızmalarından kurtuldum, çok güzel bir gece altında, arka plandaki mükemmel karanlık ile 600x gibi inanılmaz yüksek büyütmeler kullandım. En sonunda ise tüm üçlüyüde görmüş olduğuma emin olana kadar teleskobuma sonuna kadar işkence attim.
Hicksonların bir çok bölümü kesinlikle gündelik gözlemlenebilecek çabuk bakılabilecek hedefler değildir. Bu etkileşime giren çelimsiz gökada grubuna gözatabilmek için en yüksek büyütmeleri içeren Kitapdaki her türlü hileye başvurun.
Ek Hedefler
Yukarıda adını zikretmiş olduğum gibi Walter Scott Houston 'ın bu alana "Gecenin Kasesi" olarak isim verdiğini belirtmiştim. İşte size Kepçenin Kasesi için diğer önerileri içeren bir harita
"Gecenin Kasesi" 'ndeki DiÄŸer Hedefler
Ve burada da ek olarak verilen hedefler için bir kaç ekstra bilgi bulunmaktadır.
Bir dahaki sefere görüşene kadar..
Tom T.
Ek Bağlantılar
The Hubble Deep Field
http://www.stsci.edu/ftp/science/hdf/hdf.html
Zooming in to the Hubble Deep Field
http://hubblesite.org/newscenter/newsdesk/archive/releases/1996/01/video/a
A CRITICAL EXAMINATION OF HYPERNOVA REMNANT CANDIDATES
IN M101. II. NGC 5471B // M101 deki Hipernova Artığı Adayı için kritik incelemeler.//
http://www.journals.uchicago.edu
Çeviri : Emre E.
Ayrıntılı bilgi için :
Cloudy Nights Telescope Reviews sitesine bakabilirsiniz
For further information please click to
Cloudy Nights Telescope Reviews web site
